Resente

Buka

Wednesday, October 16, 2019

KUÑESE SAIDA MAKA MORAS AFRICAN SWINE FEVER (ASF)

AFRICAN SWINE FEVER (ASF)

SAIDA MAKA MORAS AFRICAN SWINE FEVER (ASF)?
Moras African Swine Fever (ASF) hanesan moras ida nebé perigu tebes ba animal liu-liu "Fahi". Orgánizme nebe kauza ASF maka Virus DNA husi familia Asfarviridae.
Moras ASF ne'e perigu tebes tanba bele hamate fahi ho taxa mortalidade nebe áas to'o 100% no daet lalais ba fahi nebe seidauk infetadu. To'o ohin loron seidauk iha Vasina no Aimoruk hodi halo tratamentu hanesan prevensaun no kurativu ba moras refere.


Moras ASF ba dala-uluk hetan ka deskobre iha Keñia-Afrika Leste iha tinan 1921.
ASF ka Febre Fahi Afrika (FFA) hanesan virus nebé la fo perigu ba ema nia saude, maibe ema bele sai hanesan instrumentu ba moras refere atu daet ba fahi. Moras ne'e bele kauza numeru mortalidade to'o 100%.


Iha kontinente Ásia, virus ASF ba dahuluk daet ba nasaun China iha tinan hirak liu ba. Moras refere tuir mai daet ba Kambodia, Vietnam no ohin loron tama ona iha Timor-Leste.
Timor-Leste hanesan nasaun nebé baliza direita ho Indonesia no mos hanesan nasaun viziñu husi parte Súl maka Australia.
Contágiu
Bazeia ba síkulu epidemiolójia, ASF iha síkulu nebe diferente:
·         Síkulu silvátika (iha animal fuik);
·         Síkulu kutun fahi nian;
·         Síkulu doméstika husi fahi;
·         Síkulu iha fahi fuik.
Iha síkulu silvátika, kutun ornithodoros nudar vetór biolójika nebe bele hadaet virus ASF ba fahi fuik Áfrika. Warthogs (Phacochoerus africanus no P. aethiopicus), bushpigs (Potamochoerus porcus no P. larvatus), no ba espésie fahi fuik nebe boot (Hylochoerus meinertzhageni) maka lori ASF nebe asimtomátika no sai nudar reservoidu virus iha Áfrika.
Iha síkulu kutun-fahi, espésie lubuk ida Ornithodoros  hanesan O. erraticus hadaet ASF ba fahi doméstiku la-hó ezistensia fahi fuik Áfrika. Síkulu ne’e hetan iha penísula Ibéria no rejiaun balun Áfrika hanesan Malawi, Madagáskar no Mozambique.
Iha síkulu doméstika, kontaziojasaun akontese entre fahi sira la inklui ezistensia husi kutun no fahi fuik. Kontaziojasaun akontese husi kontatu direita ho rota oronasal hafoin kontatu ho manura fahi nebe infetadu, tolan na’an fahi ka produtu fahi nebe infetadu, ka indireitamente liu husi kontatu ho instrumentu sira nebe kontaminadu.

Sintomas Klíniku
Manifestasaun klíniku no taxa de mortalidade nebe kauza husi ASF iha oi-oin, depende ba taxa virulénsia virus no espésie fahi nebe infetadu. Formas moras nebe deskobre maka pervertidu, águdu, subágudu krónika no subklínika. Periodu inkubasaun bai-bain dura entre loron 4-19.
Iha moras águdu, periódu inkubasaun badak liu (loron 3-7), akompanha ho isin-manas maka’as (420C), no mate iha loron 5-10 ka iha loron 6-13 no mos bele to’o loron 20.
Alem de isin manas (Febre) nebe ás, sinais kliniku seluk nebe hetan maka depresaun, laiha vontade atu han, haemoragia iha kulit no orgaun laran, abortu ba fahi nebe kabuk, mudansa kores kulit sai kor roux, muta no té-ben.
Númeru mortalidade sae to’o 100% no dalaruma fahi mate molok hatudu sinais klíniku.
Iha forma subágudu no krónika nebe kauza husi virus ho virulensia nebe kmán, sinais klíniku nebe mosu kmán liu no akontese iha periódu nebe kleur liu. Númeru mortalidade ki’ik entre 30-70%. Manifestasoeñs moras ho forma króniku maka fahi nia todan tun, isin-manas, íis boot, úlsera iha kulit no ártritu (radang sendi). Formas ne’e ladún hetan iha pragaun (wabah) moras nian.
Tipu fahi nebe diferente iha vulnerabilidade nebe la hanesan hasoru virus ASF. Fahi fuik Áfrika bele infetadu maibe la hatudu sinais klíniku nebe iha possibilidade ba sira atu sai hanesan reservatóriu.


Diagnóstiku
Teste laboratóriu nebe preciza hodi diágnosa moras ne’e maka hanesan sample ran, serum, limpa, amígdalu no linfónodu. Gastrohepátika husi kauza nebe deskonfia tenke entrega ba laboratóriu atu halo konfirmasaun.
Métodu análiza nebe bele halo hodi identifika virus ASF maka isolasaun virus ka teste hemadsopsaun, teste antibody fluorensens (FAT), ELISA antigénia, no mos reasaun corrente polymerase (PCR), atu konvensionál PCR no mos tempu real maka ELISA, teste imunoperoksidasaun indireita (IPT), teste antibody fluorensens indireita (IFAT) no teste imunoblótu.

Oinsá ASF transmite no hadaet?
Fahi fuik bele sai hanesan reservatóriu natural virus nebe la ho sinais klíniku. Hadaet husi reservatór ne’e maka liu husi ornithodoros kutun fahi nian. Kutun sei tolan virus wainhira xupa ran no tuirmai hatutan ba fahi sira seluk.
Virus ne’e hetan iha flúidos no tésidu isin husi fahi nebe infetadu. Fahi baibain infetau husi kontatu direita ho fahi nebe infetadu ka han lixu nebe kontamina ho na’an fahi nebe infetadu ka produtu husi na’an fahi nebe infetadu. Moras ne’e mos bele transmite husi lalar, susuk, kutun, konstrusaun, transporte no material sira nebe utiliza iha luhan no mos roupa nebe animal nia nain hatais.

Oinsá Prevene ASF?
Maske to’o ohin loron seidauk iha vasina ka aimoruk hodi responde ba virus ASF nebe mai ho variedade virulénsia oi-oin, nain ba fahi sira bele halo aktividade pekúaria nian nebe bele prevene moras refere, nebe hanaran bioseguransa (Biosecurity).
Aksaun prevensaun hodi garante bioseguransa biosecurity maka hanesan iha imajen tuir mai ne’e:
                                         
Hakerek Nain:
Inacio Fernandes Quintao, L. Agp












Facebook  : Acio Ferquin
Instagram : @Acio Ferquin
Twitter      : @Ferquin_Acio







2 comments:

  1. Nudar Timor oan ita iha dever atu fahe informasaun importante sira hansa ne'e ba ita nia comuninade nebe menus informasaun, laos husik let deit, atu nune bele iha prevensaun antes.

    ReplyDelete

 

Blogger news

Blogroll

About

Acio Ferquin